Hervormde Gemeente

Psalm 84: 1
Psalm 84: 3 en 4 (ook in huwelijk kracht van God verwachten, ook in druk)
Psalm 84: 6 (God onthoudt goede niet aan wie in oprechtheid voor Hem leven)
Psalm 128 (vers 1 t/m 4) (ook in huwelijk: luisteren naar Gods wet geeft zegen)
Psalm 127: 3 (zegen van huwelijk en kinderen)
Psalm 119: 17 (bidden om wijsheid, Gods leiding ook in deze vragen: hart met daden paren)

Schriftlezing: Markus 10: 1-12
Tekst: Mat.19: 10-12 NB:MEENEMEN:2 AAN ELKAAR GELIJMDE PAPIEREN!

Gemeente,

Voor de tweede keer staan we vanavond stil bij een geloofsvraag die leeft onder een deel van de gemeente. Vorige keer was dat de vraag naar de lastering van de Heilige Geest. Sommigen worstelen ermee of ze die zonde hebben gedaan, dus het is zeker geen theoretische vraag. Vanavond ook geen theoretische vraag. Ik heb het idee dat u daar niet zo van houdt. Veel vragen die ik kreeg hebben te maken met het leven nu. Dat tegenover veel vragen in de Catechismus, Dordtse Leerregels en de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Er zijn niet veel mensen die erg tobben met de uitverkiezing, zoals in de Dordtse Leerregels. Of mensen die erg zitten met hoe het nou precies zit met de twee naturen van Jezus, zoals in de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Of wat de sleutels van het hemelrijk zijn, zoals in de Catechismus. Nee, veel vragen beginnen zo: ‘Mag dat?’. Het doet me denken aan het theorie-examen voor mijn rijbewijs. ‘U parkeert hier langs de kant van de weg. Mag dat?’ En dan zijn er maar twee antwoorden mogelijk: ‘ja’ of ‘nee’. In het geloof zijn er ook van die vragen. ‘Mag je zwemmen op zondag?’ ‘Mag je samenwonen?’ ‘Mag je op de PVV stemmen?’ Vanavond ook zo’n ‘mag-dat-vraag’. Mag je hertrouwen na een echtscheiding? Ik heb me wel een paar keer afgevraagd of ik die vraag hier wel moest bespreken. Want het is niet iets waar je als dominee gemakkelijk een preek over houdt. Ik weet heel goed hoe gevoelig het ligt in de gemeente. Mensen die vanavond heel gespannen in de kerk zitten. Niet omdat ze altijd al met deze vraag hebben gezeten, maar meer uit angst wéér de modder in te worden getrapt. Ik sprak iemand die zei dat het elke keer weer voelde als een zwaard, dat gebod op zondagmorgen: ‘U zult niet echtbreken’. Daar moet ik gelijk iets bij zeggen. Laten we niet gelijk ‘echtbreuk’ gelijkstellen aan ‘echtscheiding’ vanavond. Dan hakken we met de botte bijl. Maar laten we wél eerlijk proberen te luisteren naar Gods Woord. De vragensteller schreef bij zijn vraag een bijbeltekst: Markus 10: 11 en 12. In Mattheüs 19 staat er zelfs bij dat wie met de verstotene trouwt ook overspel pleegt. Daar kun je je wat proberen vanaf te maken, omdat die tekst waarschijnlijk later is toegevoegd. Maar ook als je dat wegdenkt roept dit bijbelgedeelte grote vragen op bij mensen. Ik denk dat dat vooral komt door een probleem dat váker voorkomt bij bijbelteksten: ze worden uit hun verband gerukt. Iemand doet alles wat God heeft verboden, want, zegt hij, ‘Onderzoek alle dingen en behoudt het goede’. Typisch voorbeeld van het uit z’n verband rukken van een tekst. En hier gebeurt het ook zo vaak. Daarom begin ik met op te merken dat ik niet over dit onderwerp kan spreken, zonder het te hebben over de vraag of echtscheiding geoorloofd is en in welke gevallen. Ik kan het vanavond niet puur hebben over hertrouwen na echtscheiding, want dan haal je dingen uit elkaar die Jezus heel dicht bij elkaar houdt. Maar ik moet er wél één ding bij zeggen: het gaat vanavond niet over hertrouwen na het overlijden van de partner. In de Bijbel staat er geen duidelijke tekst die daar over gaat, het wordt in ieder geval nergens afgewezen. En vaak wordt er gewoon vanuit gegaan dat het gebeurt, bijvoorbeeld in die kwestie van een man die na het overlijden van zijn broer trouwt met de vrouw van zijn broer, en dan de vraag wiens vrouw zij is in de hemel. Hertrouwen na overlijden wordt dus niet afgewezen. Maar nu eerst de vraag naar de echtscheiding.
Echtscheiding komt steeds vaker voor. In 1960 waren het nog 8 op de 100 huwelijken die strandde, in 1980 waren het er al 25 op de 100 en nu is het al 34 op de 100 huwelijken die eindigt in een echtscheiding. Er wordt mee geadverteerd hoe je zo goedkoop mogelijk, voor € 600,- al kunt scheiden. Flitsscheidingen zijn heel gewoon, zonder tussenkomst van een rechter. Dus niemand kan zeggen dat het onderwerp niet actueel is. Hoe was dat in de tijd van Jezus? Nou, er waren verschillende opvattingen over echtscheiding in die tijd. En juist dáármee willen de Farizeeërs Jezus in een val laten lopen. Dat is al goed om te bedenken. Het antwoord van Jezus is géén antwoord aan iemand die worstelt met een persoonlijk geval van een moeilijk huwelijk of overspel en die aan Jezus vraagt of hij of zij mag scheiden. Dat had Jezus ook eens meegemaakt, dat ze bij Hem waren gekomen met iemand die op heterdaad op overspel was betrapt. Maar wat zegt Jezus dán? ‘Wie zonder zonde is werpe de eerste steen’! Laten we dáármee beginnen vanavond. Dat we hier in Eemnes niet worden zoals de Farizeeërs, die alles zichzelf naar de mond praatten en anderen gemakkelijk veroordeelden. De Heere Jezus is zo niet. Hij geeft ruimte voor tweede kansen. Daarmee praat ik niet gelijk al heel makkelijk alle vormen van hertrouwen goed. Maar ik probeer Markus 10 wél in z’n verband neer te zetten. Discussiërende Farizeeërs die weer een fijn discussieonderwerp hebben gevonden. Ze proberen Jezus te grijpen op Zijn woorden. Wat is er namelijk aan de hand? Bij de echtscheiding was er een verschil gekomen tussen wat ‘de scholen’ leerden én de ‘praktijk van vandaag’. In die tijd had je twee scholen die het Oude Testament verschillend uitlegden. De school van Schammai en de school van Hillel. Het gaat er nu over hoe die twee scholen Deuteronomium 24: 1 uitlegden. Zoek het maar eens op. (…) Daar staat dus dat je als man een vrouw kunt wegzenden als je ‘iets schandelijks’ bij haar hebt gevonden. Maar ja, wat betekent dat nou, ‘iets schandelijks’. De school van Schammai zei: dat heeft te maken met seksuele zonden. Overspel bijvoorbeeld. Maar ze gingen wel een paar stappen verder dan dat. Want als je goed kon opschieten met de buurman als vrouw, zagen ze dat ook al gauw als seksuele zonde. En als je je haar los liet hangen ook. Dus dat waren volgens die school van Schammai allemaal goede redenen om je vrouw weg te sturen en van haar te scheiden. Als het maar met een seksuele zonde te maken had. De andere school, de school van Hillel, vond die school van Schammai maar streng. Nee, ‘iets schandelijks’ was volgens hen óók al het geval als je vrouw niet goed had gekookt, of te veel zout bij het eten had gedaan of niet hard genoeg werkte. Dus: volgens die school van Hillel had je wel héél gauw een goede smoes om te scheiden van je vrouw. Wat willen nou die Farizeeërs van de Heere Jezus? Ze willen Hem in de val lokken. Want met Deuteronomium 24: 1 in de hand denken ze dat Mozes hen alle rechten heeft gegeven om zomaar, om allerlei redenen te scheiden van je vrouw. Als je Mattheüs 19 leest dan staat dat er ook bij. ‘Mag je van je vrouw scheiden om elke willekeurige reden, Jezus?’ Waarom is het een val? Omdat Mozes in Deuteronomium dus lijkt te zeggen dat je zomaar mag scheiden. Maar wat is er gebeurd? Johannes de doper zei iets heel ánders tegen Herodes! Hij heeft tegen Herodes gezegd dat hij niet zomaar mag scheiden van zijn vrouw om met de vrouw van zijn broer te trouwen! En de Farizeeërs willen Jezus en Johannes de doper nu tegen elkaar opzetten. Stel je voor dat Jezus ook zegt dat je niet mag scheiden. Dan kunnen ze mooi Herodes op Hem afsturen! Want Herodes heeft Johannes de doper al vermoord toen hij tegen hem zei dat hij niet mocht scheiden. Ja, hun plannetje zal vast lukken. Dan laten ze Herodes Jezus uit de weg ruimen en zijn zij ervan af! Ze stellen die vragen om Jezus te verzoeken. Maar ook vanuit hun wetjes en regeltjes. Typisch de Farizeeërs. Alleen maar gericht op wat wél en wat niet mag. Gemeente, laten we daar écht voor oppassen, juist bij dit onderwerp. Met de botte bijl gaan hakken, net als die Farizeeërs. Veroordelend van de zijkant roepen: ‘Dat mag niet!’, terwijl je de situatie maar half kent. Jezus wijst zulke mensen terecht, die alleen maar wat roepen om anderen in de val te laten lopen, of omdat ze anderen graag willen veroordelen. Het is niet de eerste keer dat de Farizeeërs dit doen. Ze hebben Jezus eens tegen de keizer willen opstoken door hem te vragen of ze wel belasting moeten betalen. En eens hadden ze gevraagd wat het belangrijkste gebod is van de tien geboden, ook om Hem uit te dagen. Jezus had daar toen óók geen rechtstreeks antwoord op gegeven, maar het doel van de geboden laten zien: liefde voor God én voor je naaste! En kijk nu wat Jezus hier doet. Éérst legt Hij uit dat ze Mozes helemaal verkeerd hebben begrepen. Dat zie je ook duidelijk in vers 3 en 4. Jezus vraagt wat Mozes gebóden heeft, ze antwoorden met wat Mozes heeft toegestaan! Want Mozes heeft helemaal geen gebod gegeven voor de echtscheiding! Het zit heel ánders! Dát legt Jezus eerst uit. Mozes heeft op die manier willen inspelen op de situatie van die tijd. Want Mozes was niet alleen de gééstelijke leider, maar ook de óverheid. Laat ik het vergelijken met een voorbeeld. Stel je voor, onze overheid wil de prostitutie terugdringen. Dat is een mooi streven. Wat besluit de overheid? Alleen nog in één bepaalde straat in Amsterdam wordt prostitutie geoorloofd. Kun je dan zeggen: de mensen in die wijk worden gedwongen aan prostitutie te doen? Nee, natuurlijk niet! Het is alleen een burgerlijke regeling om erger te voorkomen! Kijk, zó is het nu ook bij die echtscheidingsbrief. Wat is dat voor een brief? Die brief was er gekomen om vrouwen te beschermen. Vrouwen werden om allerlei redenen verstoten. Zo konden ze nooit een nieuw leven beginnen bij iemand anders. Die echtscheidingsbrief was er dus juist om die vrouw vrij te maken! En, staat er dan bij, dat betekende ook dat zo’n man nadat hij die vrouw had verstoten haar niet zomaar weer terug kon nemen alsof er niks was gebeurd. Dan kon die vrouw haar echtscheidingsbrief laten zien. Die brief dwong de mannen dus nog eens goed na te denken vóórdat ze hun vrouwen zomaar wégstuurden. Gods gebod ging lijnrecht in tegen de gedachte van die tijd dat de vrouw een soort van bezit was waar je mee deed wat je wilde. Het huwelijk was een soort zakelijke handeling geworden als het kopen van een stuk land. Huwelijken werden bijna nooit uit liefde gesloten. Zó keken ook de Farizeeërs ernaar. Ze dachten niet aan Gods bedoeling, maar aan handige regelingen. Daarom halen ze Mozes fout aan én in het verkeerde verband, deze zogenaamde ‘experts in de wet’. Die brief was alleen maar door Mozes toegelaten vanwege de hardnekkigheid en de koppigheid van het volk. Alleen maar omdat ze weigerden naar de heilige instelling van God van het huwelijk te leven. Gemeente, ook hier moet ik het zeggen. Álle huwelijksproblemen komen door het verdorven hart van de gehuwden! Als we God leren gehoorzamen is dat dé oplossing van álle huwelijksproblemen! Nee, dat is niet gemakkelijk gezegd. Ook de Bijbel zegt dat niet makkelijk. Er worden zelfs regels gegeven als er tóch onverhoopt een echtscheiding plaatsvindt. Zoals die brief. Het is een noodwet en geen vrijbrief voor een gemakkelijk tweede huwelijk. Maar denk ook eens aan Jozef. Hij was op een gegeven moment van plan te scheiden van Maria. Mozes heeft zijn vrouw Zippora misschien ook verstoten. En je zou het zo kunnen zien dat ook Abraham gescheiden is van Hagar. En priesters mochten na echtscheiding wél hertrouwen. Echtscheiding als noodwet dus. Niet als iets dat door God is goedgekeurd. Zeker niet. In Maleachi staat dat de Heere echtscheiding háát! Ik hoor sommigen denken: ‘Ja, behalve bij overspel natuurlijk.’ Nee, óók overspel is geen ontsnappingsmogelijkheid om tóch te kunnen scheiden! Bij overspel was zo’n echtscheidingsbrief helemaal niet van toepassing, want bij overspel moest er iets veel érgers gebeuren: dan moest de overspelige worden gesténigd! Dus dan was het letterlijk: getrouwd ‘tot de dood ons scheidt’. Zo’n scheidingsbrief was dus niet iets wat het huwelijk ontbond, maar alleen een bescherming van de vrouw. Alleen de dood ontbond een huwelijk.
Jezus gaat dus eigenlijk helemaal niet op die wettische vraag in! Kijk hoe Hij verder gaat. Hij laat ziet dat er in de dagen van Mozes én in de dagen van Jezus een klóóf is ontstaan. Een kloof tussen wast Gods bedoelingen met het huwelijk zijn en wat ménsen ervan hebben gemaakt. Scheiden was heel makkelijk geworden. Ik heb de indruk dat het nóg makkelijker was toen dan in onze tijd, moet je nagaan. Er wordt wel eens gedacht dat stellen altijd ‘zomaar’ gaan scheiden. En ouderen kunnen dan wel eens zeggen: ‘Wij hebben tenminste geleerd om ook te véchten voor je huwelijk! En denk je dat wij het altijd makkelijk hebben gehad?’ Ik geloof het gelijk. Maar er zijn er óók die in feite al gescheiden leven, maar het voor de buitenwereld goed weten te houden. Is dát dan de weg? Laten we niet de voorstelling maken dat mensen gráág scheiden. Niet elke scheiding is lichtvaardig. Maar: tegenwoordig kom je ze wel dégelijk óók tegen. Stelletjes die soms hardop durven uitspreken: ‘Ach, als het niet gaat in het huwelijk, dan gaan we toch gewoon weer uit elkaar?’ En daarom verdelen ze bij voorbaat al de spulletjes, bij de huwelijkse voorwaarden. Uit angst voor ‘monster Ali’, zo noemen ze dan de alimentatieplicht. Ze zeggen niet: ‘We blijven trouw tot de dood ons scheidt’, maar: ‘zolang we van elkaar hóúden’. Niet meer van elkaar houden is dan een reden geworden om gemakkelijk te scheiden. Maar denk dan even terug aan wat er in het huwelijksformulier staat. Er staat niet: ‘houd van elkaar’, maar: ‘blijf elkaar trouw!’ Houden van heb je niet altijd zelf in de hand, trouw blijven wél. Soms heb ik het idee dat het tegenwoordig weer die kant opgaat van de tijd van Mozes en Jezus in hoe er gedacht wordt over het huwelijk: ‘hoe zet ik hem of haar zo makkelijk mogelijk op straat?’ Echtparen moeten volgens Jezus vanaf het begin de mogelijkheid van een echtscheiding uitsluiten. Hij antwoordt niet met echtscheiding, maar met het húwelijk! Jezus gaat terug naar het begin. Hij gaat niet allerlei geestelijke leiders citeren. Hij zegt niet: Calvijn zegt dit en Kohlbrugge zegt dat. Nee, Hij  pakt de Schrift erbij! Het is als een architect die het bestek er weer eens even bij pakt. Hoe is het ook alweer allemaal begónnen? Hoe is het huwelijk bedóéld? Het is niet bedoeld voor een gemakkelijk leven. Niet vooral om te genieten. Maar het huwelijk is bedóéld om elkaar in een wereld vol verdrukkingen te steunen, om kinderen op te voeden in de beschermde omgeving van het huwelijk. Zó heeft God het huwelijk gemaakt. Niet als contract tussen twee mensen. Niet als handelswaar. Maar als instelling van Hém! Hij heeft gemaakt dat door het huwelijk twee mensen één worden. Dat ze een nog stérkere band zo met elkaar hebben dan ouders en kinderen, nog sterker dan bloedverwantschap dus. Het huwelijk betekent dat je niet meer vrij bent en onafhankelijk, maar op elkaar aangewezen en verbonden. In deze samenleving die het huwelijk maar als tweederangs instelling ziet haalt Jezus het maar weer eens boven. Het is als twee papieren die op elkaar gelijmd zijn. Wat gebeurt er als je ze van elkaar los wilt halen? (…) Dan scheuren beide papieren! Dát gebeurt er bij echtscheiding. Dat is niet maar makkelijk een contract ontbinden. In de tijd van Mozes en Jezus, maar voor een deel ook in onze tijd wordt er soms véél te makkelijk over gedacht. Scheiden levert pijn op, gescheurde mensen! Jezus gebruikt het beeld van een span trekdieren voor een wagen. Als je dat span ontbindt, als dat span niet meer met elkaar verder gaat, wat gebeurt er dan? Dan wordt hun taak ongedaan gemaakt. Dat span is het werk van God! Dus wat gebeurt er bij een echtscheiding? Dan wordt Gods ‘wagen’ als het ware tot stilstand gebracht! Een huwelijk betekent eenwording: nooit meer zijn apart, als vroeger. De Heere God heeft ieder zijn man of vrouw ‘als met Zijn hand toegebracht’, belijden we in het huwelijksformulier. Er staat niet voor niks in vers 7 dat iedere man zich aan ‘zijn’ vrouw moet ‘hechten’. Daar zie je weer dat beeld van die twee aan elkaar ‘gehechte’ papieren. Maar let ook op dat woordje ‘zijn’. Een man zoekt geen willekeurige vrouw op en als het niet ‘werkt’ een volgende. Het gaat zelfs nog vérder. Het huwelijk staat ook voor Gods verkiezende liefde voor Zijn volk! Het staat voor Gods genadeverbond met Zijn volk! Dat maakt het tot een héle hoge roeping. Het huwelijk is niet zomaar iets. Maar gemeente, laten we even in dat beeld van Gods verbond dóórdenken. In de Bijbel staat dat je niet zomaar bij je eerste vrouw mag terugkeren als je haar eenmaal hebt verstoten. Vanavond hebben we het over de vraag of je mag hertrouwen na echtscheiding. Volgens de regels van Gods wet niet dus. Maar laten we nu opletten op wat de Héére doet als Zijn volk Hem in de steek heeft gelaten. Het staat duidelijk in Jeremia 3: 8 dus, daar zie ik ook dat beeld van een vrouw die verstoten is. Er staat zelfs dat God Zijn bruid een ‘echtscheidingsbrief’ heeft gegeven! Maar God blijft Zijn volk niet verstoten! Het mag weer bij Hem terúgkeren! Gemeente, wát een geweldig wonder. Dát is genade. Daarmee praat ik natuurlijk niet elke vorm van hertrouwen goed. Maar soms mag het een beeld zijn van nieuwe, tweede kansen. Zoals de Heere óns een tweede kans geeft als we bij Hém vandaan zijn gedwaald! Hij laat óns niet gaan. Zodat we telkens weer terug zouden komen bij Zijn bedoeling van het begin af aan. Gemeente, laten we dáár dan ook vandaag bij terugkomen. Jezus wijst ons erop. Op die bedoeling van het begin. Laten we proberen onder de beklemming van al die wettische vragen uit te komen wat wel en niet mag. Laten we die vreugde weer terugvinden van de bedoeling van het begin! Ja, maar wat is nu het antwoord op de vraag dan, Jezus? Wie dat vraagt heeft het niet begrepen. In het huwelijk worden we uitgenodigd Gods roeping in het huwelijk te beamen. De gemeenschap tussen twee mensen is er niet vanzelf. Het is het aanvaarden van een roeping en sóms zelfs het aanvaarden van een juk. Door teleurstellingen heen toegewijd blijven. Zó worden we ook geroepen de Héére na te volgen, gemeente! Het huwelijk komt allen tot zijn bestemming in gehoorzaamheid en dienst aan de Schepper van dat huwelijk! Wat betekent dat concreet? Dat je in je huwelijk niet gericht bent op redenen of argumenten om elkaar te verláten, maar op manieren om je relatie te verstérken, zodat je naar elkaar toe mag groeien en zo nóg meer één mag worden zoals God het heeft bedoeld! Als de trouw wordt opgezegd naar elkaar toe, op welke manier dan ook, dan stókt de groei van het huwelijk. Dat betekent ook dat je elkaar accepteert zoals je bent. Niet elkaar proberen te veranderen door allerlei idealen die je van de ander hebt. Ik vind het altijd prachtig als stellen bij een huwelijksgesprek zeggen: ‘Bij hem of haar kan ik altijd mezelf zijn.’ Dán komt een huwelijk tot Zijn bedoeling, en dat ‘Zijn’ mag met een hoofdletter!
Maar ja, nu weer terug naar die vraag waar we mee begonnen: mag je hertrouwen na een echtscheiding? Jezus heeft ons gewezen op het doel van het huwelijk. Echtscheiding en ook hertrouwen is dus een gevolg van de zondeval. Maar ook voor die gevolgen heeft de Heere regels gegeven. In de Bijbel kom ik het voorbeeld tegen bij Paulus die schrijft dat iemand die verlaten is door een ongelovige man of vrouw mag hertrouwen met iemand die de Heere wil volgen. Ja maar, hoe zit dan dan met die verzen 11 of 12 van Markus 10? Ik denk dat je dat ook zó mag vertalen: ‘Wie zijn of haar vrouw of man verstoot om met een ander te trouwen, die pleegt overspel.’ Er waren in die tijd bijbeluitleggers die zeiden dat het toegestaan was om van iemand te scheiden alleen omdat je een leuker meisje was tegengekomen. Dáár gaat Jezus lijnrecht tegenin. Dat kan écht niet. Want het is niet volgens de bedoeling van het huwelijk. Maar bij andere gevallen dan? Zal het dan Gods bedoeling zijn dat je in haat en nijd je huwelijk maar volmaakt tot het einde? We horen het de discipelen zeggen in onze tekst: ‘Heere, als U zó streng bent met dat huwelijk, dan kun je maar beter helemaal niet aan een vrouw beginnen!’ Daar zie je dat ze het helemáál niet gewend zijn om te horen dat je niet maar zo moet gaan scheiden. En dan komt een egoïstische opmerking. Alsof je alleen trouwt voor eigen genot. Het is een schrikbeeld voor de discipelen om jarenlang vast te zitten aan dezelfde vrouw, zonder ontsnappingsroute. Ze vergeten wat we in het huwelijksformulier lezen: God wil de getrouwden in alle dingen, goede en slechte dagen, bijstaan! Het huwelijk vraagt soms dat je ervoor wilt vechten, dat je om hulp vraagt. Niet dat je er maar in berust dat het ‘toch niet meer goed komt’!
Mag je hertrouwen na een echtscheiding? Ik haal uit onze tekst van dat onderonsje tussen de discipelen en Jezus dat Jezus ons leert dat de ene situatie niet de andere is. Hij heeft het over ‘ontmanden’, besnedenen dus. Lees het maar als ‘ongetrouwden’. De één is ongetrouwd vanwege iets wat hij van geboorte heeft meegekregen. Heel voorzichtig denk ik aan iemand met een homofiele geaardheid. Iemand anders is door anderen gedwongen om ongehuwd door het leven te gaan. Maar een derde heeft ‘zichzelf ontmand’ staat er dan, ‘voor het Koninkrijk der hemelen’. Kijk, dát is iemand die ervoor gekozen heeft zich helemaal aan Gód te geven door het kruis te dragen van ongehuwd door het leven te gaan. En dáár lees ik in dat ook het huwelijk soms zélf een last kan zijn die je moet dragen. Waarin je niet gelijk aan echtscheiding en hertrouwen moet denken. Wél een last die Jezus je wil helpen dragen! Jezus zegt het Zijn discipelen: ‘Ik weet het, de eis ligt hoog. Maar wie het op kan pakken, moet het oppakken.’ De Heere legt je nooit een kruis op wat je niet kunt dragen! Amen.